Сансарт хог хаягдал олширсноор, хиймэл дагуулууд аюулд орлоо гэсэн мэдээ дэлхий дахиныг түгшээж байна. Одоогийн байдлаар дэлхий орчмын тойрог замд бүртгэлтэй 17 мянган объект яваа. Тэдгээрийн хэдхэн хувь нь л идэвхтэй ажиллаж буй аппаратууд. Харин бусад нь сансрын хог хаягдал юм. НАСАгийн тооцоогоор хамгийн жижиг 10 см хүртэлх хэмжээний хаягдлыг оролцуулбал 28 мянга орчим хог хаягдал сансарт нисэж яваа аж. Энэ сэдвийн хүрээнд ШУАийн Одон орон, геофизикийн судалгааны төв (ООГСТ)-ийн эрдэм шинжилгээний ахлах ажилтан, байгалийн ухааны доктор Намхайн Тунгалагтай ярилцлаа.
Тэрбээр 1989 онд Украины Харьковын их сургуулийг одон орон судлаач мэргэжлээр төгсөөд одоог хүртэл ООГСТ-д ажиллаж байгаа. Түүнийг нарны аймгийн жижиг биетүүд, түүний дотор бага гариг, сүүлт од, сансрын хог хаягдлын физик шинж чанарын судалгаагаар мэргэшсэн гэдгээр нь мэдэх юм. 2004 онд Украины ШУА-ийн Одон орон судлах төвд “Бага гаригийн эргэлтийн параметр, хэлбэр, фотоцентрийн шилжилтийг тоон загварын аргаар тодорхойлох нь” сэдвээр докторын зэрэг хамгаалсан. Энэ ажлаараа бага гаригийн хэлбэрийг гурван хэмжээст эллипсоидоор загварчлан, эргэл тийн параметрүүдийг тоо ц оолох аргыг боловсронгуй болгож, бага гаригуудын орон зай дахь тархалт, мөргөлдөөний хувьслын асуудлаар дүгнэлт гаргажээ.
-Сансрын хог хаягдлын хор уршиг хэрхэн илэрдэг вэ?-Сансрын орон зай бохирдосоноор тэнд ажиллаж” байгаа сансрын хөлөг, хиймэл дагуулуудыг гэмтээх, ажиллагаагүй болгох аюултай. Дэлхийн харилцаа холбооны салбарт сансрын үйлчилгээ өргөн нэвтэрсэн болохоор хиймэл дагуул, сансрын аппаратуудын гэмтэл хүний өдөр тутмын үйл ажиллагаанд шууд нөлөөлдөг. 0,1 см диаметртэй өчүүхэн бага хаягдал ч сансрын хөлгийг хүнд гэмтээх чадалтай.
-Сансарт үлдсэн хаягдал аппараттай мөргөлдсөн тохиолдол бий юү?-Ийм мөргөлдөөний анхны тохиолдол 1966 онд тэмдэглэгдсэн байдаг. Францын хиймэл дагуулын томоохон эд анги тус улсын өөр нэгэн дагуулыг мөргөж ажиллагаагүй болгосон. Сүүлийн жишээ гэхэд л 2009 онд ОХУ-ын “Космос- 2251” нэртэй, ажиллагаагүй аппарат Америкийн “Иридиум- 33” аппараттай мөргөлдсөн.
-Төв аймгийн Бүрэн сумын нутагт сансрын хог унасан. Дахиад иймэрхүү хаягдал унах магадлал бий юү? -Төв аймгийн Бүрэн сумын нутагт унасан биет нь АНУ-ын хөөргөсөн “Дельта II” сансрын зөөгч пуужингийн угсраа гэж ОБЕГ, БХЯ-ныхан дүгнэсэн байсан. Олон угсраатай пуужин угсраануудынхаа түлшийг ашиглаж дуусаад хаядаг. Эхний хоёр угсраа нь пуужинг хаанаас ямар чиглэлээр хөөргөж байгаагаас хамаараад унах газрыг нь багцаагаар тодорхойлдог. Иймэрхүү угсрааг хайх ажил ч бий. Шаардлагатай тохиолдолд болзошгүй аюул ослоос сэргийлэх арга хэмжээ авна. Харин гурав дахь угсраа хаана унахыг тэр болгон тооцоолох боломжгүй. Учир нь пуужин хөөргөсөн газраасаа асар холдсон байдаг учраас хаана ч унаж магадгүй. хоёр гурав хоногийн өмнөөс “Роскосмос” агентлаг мэдээлж байсан. Нэгдүгээр сарын 15-16- ны хооронд өмнөд өргөргийн 51,4 градусаас хойд өргөргийн 51,4 градус хүртэлх завсарт унана гэсэн таамаглал биелж, “Форбс-Грунт” нэгдүгээр сарын 15-ны 21.40 цагт (Москвагийн цагаар) Номхон далайн өмнөд хэсэг, Өмнөд Америкийн эрэг орчимд унасан. Энэ станцын нийт масс 13 тонн, үүнээс 7,5 тонн нь түлш. Дэлхийн агаар мандалд орж ирээд ихэнх нь шатаж нийт 200 кг орчим масстай 20-30 хэлтэрхий дэлхийн гадаргад унасан гэдэг.
-Ер нь хаа нэгтээ ийм зүйл унавал хариуцлага хүлээх эзэн бий юу?-Одоохондоо тийм зүйл байхгүй.
-Гаднынхан сансрын хог хаягдал цэвэрлэдэг. Хогийг бүрэн цэвэрлэх боломжтой юу? -600 км-ээс дээших тойрог замд байгаа хог хаягдлыг цэвэрлэх, устгах үр дүнтэй арга одоохондоо байхгүй. Гэхдээ янз бүрийн төсөл, таамаглалууд бий. Тухайлбал, хог хаягдал, янз бүрийн хэлтэрхийнүүдийг хайж олоод хүчтэй лазерын туяагаар хайлуулж болно. Эсвэл хог хаягдлыг дахин боловсруулах зорилгоор хайж цуглуулдаг дагуул хөөргөнө. Хэдийгээр сансрын орон зайг цэвэрлэх үр дүнтэй арга байхгүй ч гэлээ энэ асуудлын өнөөгийн зорилтыг шийдвэрлэхэд их хэмжээний ажиглалтын материал, шинэ хэмжилтүүд шаардагддаг. Астрономын аргаар ажиглахад радиолокацын болон оптик аргыг өргөн ашиглана. Оптик төхөөрөмж буюу дуран ашиглах арга нь харьцангуй хямд өртөгтэй, судалгааны үр дүн нь радиолокацын аргаас дутахгүй байдгаараа давуу талтай.
-2009 онд ООГСТ ОХУын ШУА-ийн Хавсарга материалын хүрээлэнтэй амтран ажиллах гэрээ байгуулсан гэсэн. Энэ ажил юу болсон бэ? -600 км-ээс дээших буюу өндөр орбит дахь бохирдлын судалгааг ОХУ-д “Астрометрийн ба фотометрийн ажиглалтын оптик төхөөрөмжүүдийн сүлжээ” гэсэн олон улсын эрдэм шинжилгээний нээлттэй тэтгэлэгт хөтөлбөрт оролцож мэргэжлээ дээшлүүлэх боломжтой. Гэхдээ одон орон судлаач түгээмэл мэргэжил биш учраас мэргэжил заасан нөхцөлд тэр болгон таараад байдаггүй. Харин судлаач хүн гадаадын мэргэжил нэгт нөхөд, ижил сэдвээр ажилладаг хүмүүстэйгээ байнга харилцан мэдээлэл, санал солилцож, эрдэм шинжилгээний хурал, зөвлөгөөнд оролцож байх хэрэгтэй. Энэ нь мэргэжлээ дээшлүүлж байна гэсэн үг. Манай мэргэжлийнхэн голдуу ОХУ, Украинд мэргэжил эзэмшсэн байдаг.
-Судалгааны ажил эмэгтэй хүнд их хэцүү гэж сонссон. Учир нь тэдэнд байгалиасаа бодож, тооцоолох сэтгэлгээ бага “хуваарилагдсан” гэдэг юм билээ. Та яагаад энэ чиглэлийг сонгосон юм бэ? -Судалгааны ажил угаасаа хэцүү, тэвчээр шаарддаг. Эрдэм шинжилгээний ажил хийж түүндээ амжилт гаргахад гол нь суурь мэдлэг, боловсрол, хичээл зүтгэл чухал. Энд хүйсийн ялгаа тийм чухал биш. Эмэгтэй хүн бодож тооцоолохдоо эрэгтэй хүнээс дутуу гэдэгтэй санал нийлэхгүй. Харин ачаалал даах чадвар бага байж болно. Дэлхийд одон орон судлаач эмэгтэй докторууд маш олон байдаг, Одон орон судлаач эмэгтэйчүүдийн холбоо ч гэж бий. Би дунд сургуульд байхдаа хичээлдээ сайн, ялангуяа тооны хичээлд их сайн хүүхэд байсан. Сургуулиа төгсөөд физик математикийн чиглэлээр шалгалт өгөөд, гадаадын сургуульд тэнцэж энэ мэргэжлийг сонгосон. Тухайн үед мэргэжлийнхээ хүнд хөнгөн, сайн муугийн
-Дэлхийн одон орон судлалын анхны төвүүдийг монгол хаад байгуулсан талаар юу ч мэдээгүй хэрнээ гадаадад суралцах болсондоо л их баярлаж байсан юм. -Манай одон орон судлал, ялангуяа таны барьж авсан чиглэл дэлхийд ямархуу байр суурь эзэлдэг вэ? -Мэдээж дэлхийн хэмжээний судалгаа бие даан явуулах боломж манайд байхгүй. Энд хүн хүч, тоног төхөөрөмж гэх мэт олон зүйл нөлөөлдөг. Гэхдээ манай байгууллага одон орон судлалын цаг үеэ даган гарч ирж байгаа шинэ чиглэлүүдээр гадаадын одон орны судалгааны байгууллагуудтай хамтран ажилладаг. Сүүлийн жилүүдэд нарны радиоцацраг хүлээн авагч, мөн ионосферийн өөрчлөлтийг хянах маш бага давтамжийн хүлээн авагчийг авчран, сансрын цаг агаарын судалгаанд ашиглаж байна. Сансрын хог хаягдал, бага гариг, сүүлт од зэрэг дэлхий орчмын жижиг биетүүдийг ажиглах толин ойлтын дуранг авчран ажиллагаанд оруулах гэж байна. Сансрын цаг агаарын судалгаа, сансрын хог хаягдлын мониторинг эд бүгд одон орон судлалын, цаг үеийн шаардлагаар гарч ирсэн шинэ залуу салбар юм. Гадаадын судлаачидтай хамтран ажиллах, мэдээлэл солилцох, хурал зөвлөлгөөнд оролцох, гадаад улсад солилцооны журмаар ажиллах, мэргэжил дээшлүүлэх зэргээр бүх боломжоороо ажилладаг. Мэдээж дэлхийн түвшнээс хоцрохыг хүсдэггүй.
-Дэлхийн одон орон судлалын анхны гурван том төвийг монголчууд барьж, байгуулсан гэсэн түүхэн баримт бий. Тэр ч бүү хэл огторгуйн бүх одыг анх тоолж, нийт тоог нь гаргасан гэдэг. Энэ тухай дэлхийн эрдэмтэд ярьдаг уу?-Мөнх хааны санаачилгаар Ираны Маруга хотод байгуулсан одон орны оргил, Бээжинд байдаг Хубилай хааны байгуулсан одон орны оргил, доголон Төмөр хааны ач Улугбекийн байгуулсан Самаркандын одон орны оргил байна. Улугбек 1018 одыг багтаасан, тухайн үедээ өндөр нарийвчлалтай одны каталогийг зохиож байсан. Энэ гурван оргил аль аль нь монгол хаадын үед тэдний дэмжлэг санаачилгаар байгуулагдсан нь түүхэнд тэмдэглэгдэж үлдсэн. Мөн хаад дэргэдээ газар газрын сайн эрдэмтэд, зурхайчдыг урьж ажиллуулдаг байсныг хэлэх хэрэгтэй. Энэ оргилуудыг одоо түүхийн дурсгалт байгууламж, музей болгон ашиглаж байна.
-Монголын одон орон судлалын ухааны эртний баримт бичгүүдээс танд бий юү. Та тэр талаар судалж байв уу. Хэрэв тийм бол аль нэг судалгаандаа тулгуур болгон ашиглаж байсан уу?-Надад тийм эртний баримт бичгүүд байхгүй. Одот тэнгэрийн зураг, одны монгол нэршил зэрэг баримт Монголын үнэсний номын санд хадгалагдаж байдаг гэсэн. Шаардлагатай бол авч судалж болно гэсэн. Н.Тунгалаг бага гаригийн эргэлтийн 30 гаруй параметрийг тодорхойлж “Asteroid Photometric Catalogue“ болон “Asteroid Lightcurve Data File” олон улсын каталогт байршуулсан гэдэг. Гаднын олон хэвлэлд түүний өгүүллийг нийтэлсэн нь манай одон орон судлалын салбарын хөгжлийг дэлхийн уншигчдад таниулахад багагүй хувь нэмэр болсон биз.
No comments:
Post a Comment